Moldavië en haar pro-Europese koers
De komende vier jaar zal Moldavië haar pro-Europees koers vervolgen. Op 3 november 2024 werd bekend dat de nationale verkiezingen gewonnen waren door zittend presidente Maia Sandu. Haar overwinning kwam echter niet zonder slag of stoot.
In haar overwinningstoespraak heeft Sandu (52) aangegeven president voor alle Moldaviërs te willen zijn. Dit is een belangrijk statement, daar zij met een nipte meerderheid de winst behaalde. Bovendien lukte dit pas in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen, waarbij de stemmen uit het buitenland waarschijnlijk het verschil hebben gemaakt.
Sandu nam het op tegen Alexandr Stoianoglo (57). Stoianoglo is afkomstig uit Gagaoezië, een regio die onder invloed van Moskou staat. Tot 2023 was hij werkzaam als procureur-generaal bij het Openbaar Ministerie, waar hij ontslagen werd op verdenking van corruptie. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde echter dat dit onterecht was en stelde Stoianoglo in het gelijk. Hoewel Stoianoglo zei te willen toewerken naar toetreding tot de Europese Unie, nam hij deel aan de verkiezingen namens de pro-Russische Socialistische Partij.
Toen in de eerste verkiezingsronde voor het presidentschap, op 20 oktober 2024, geen van de 11 kandidaten in staat was een meerderheid te behalen, werd Stoianoglo de tegenstander van Sandu. Sandu kreeg in deze ronde 42 procent van de stemmen en Stoianoglo kreeg 26 procent van de stemmen, waarmee hij tweede werd. Sandu had veel van haar stemmen te danken aan de diaspora; 70 procent van de Moldaviërs die in het buitenland wonen, heeft namelijk op haar gestemd.
Bij de tweede ronde ging het lange tijd gelijk op tussen Sandu en Stoianoglo. Stoianoglo kreeg in deze ronde 45 procent van de stemmen en Sandu kreeg 55 procent van de in totaal 1,7 miljoen stemmen, wat een opkomst van 54 procent betekende. Gelukkig kon zij toch haar presidentschap veiligstellen.
Met haar herverkiezing is Sandu haar tweede termijn van vier jaar gestart. In haar eerste termijn als president heeft zij een aantal belangrijke successen behaald. Onder Sandu’s bewind zijn reorganisaties doorgevoerd die de rechtsstaat moeten verbeteren en corruptie moeten bestrijden. Ook heeft ze aansluiting gezocht bij de EU en werd Moldavië dankzij haar in 2022 kandidaat-lidstaat voor toetreding tot de EU in 2030. Na de Russische inval in Oekraïne, dat buurland van Moldavië is, is het EU-lidmaatschap steeds dringender geworden. De onderhandelingsgesprekken zijn inmiddels gaande en de Europese Commissie is positief over de vorderingen hiervan.
Over de voortgang van deze onderhandelingsgesprekken werd een referendum gehouden. Dit gebeurde gelijktijdig met de eerste verkiezingsronde. Moldaviërs werd de vraag gesteld of het streven naar toetreding tot de EU moest worden vastgelegd in de grondwet. Een krappe 50,4 procent van de kiezers bleek voorstander van het constitutioneel verankeren van de ambitie om het EU-lidmaatschap te verkrijgen. Hoewel hierdoor de Moldavische grondwet er een clausule bij heeft en de Europese integratie hiermee een stapje dichterbij is, heeft echter bijna de helft van de stemmers zich uitgesproken tegen deze grondwetswijziging. De opkomst voor het referendum was bovendien slechts 50,7 procent. De landelijke steun voor opname van de pro-Europese plannen in de constitutie is dus niet erg overtuigend.
Dit is echter niet zo verrassend. Het referendum ging gepaard met beschuldigingen van buitenlandse bemoeienis en van corruptie. Rusland heeft op allerlei manieren geprobeerd de Moldavische burger wijs te maken dat als Moldavië de banden met Europa en de Unie versterkt, zij haar soevereiniteit zal verliezen. In dit complot is oligarch en voormalig burgemeester Ilan Shor een van de hoofdrolspelers.
Shor werd in 2017 veroordeeld tot 7,5 jaar gevangenisstraf voor zijn betrokkenheid bij het grootste bankfraudeschandaal in de Moldavische geschiedenis: de diefstal van zo’n 950 miljoen euro in 2014. In afwachting van zijn hoger beroep werd hij onder huisarrest geplaatst. In 2019 vluchtte Shor echter naar Israël. Volgens de Moldavische media woont hij nu in Rusland en heeft hij daar het Russisch burgerschap verkregen.
Op afstand probeert Shor de Moldavische politiek te beïnvloeden en het volk te manipuleren, met name in Gagaoezië. Zo liet hij meerdere pretparken met gratis toegang bouwen. Hoewel dit op het eerste oog een onschuldige actie lijkt, speelde hij hiermee in op de nostalgie naar het Sovjet-verleden. Dit deed hij in een poging de burger te overtuigen dat Moldavië beter af is om bondgenoot van Rusland te zijn. Shor heeft daarnaast mensen betaald om anti-regeringsdemonstraties bij te wonen. Hij heeft bovendien Russische huurlingen geholpen Moldavische jongeren te trainen om verkiezingen te destabiliseren. Volgens de Moldavische Veiligheids- en Inlichtingendienst en de Moldavische Commissie voor Noodsituaties, heeft hij ook vanaf 2022 meer dan 50 miljoen euro het land ingesluisd via aan hem gelieerde politieke partijen. Dit bedrag werd gebruikt om de publieke opinie en het stemgedrag te beïnvloeden.
Dit gebeurde ook bij het referendum van oktober 2024. De Moldavische politie en de openbaar aanklagers voor corruptiebestrijding hebben Shor ervan beschuldigd ruim 130.000 Moldavische burgers te hebben omgekocht met meer dan 14 miljoen euro aan Russische fondsen. Kiezers ontvingen elk omgerekend ongeveer 140 euro aangeboden als ze tegen zouden stemmen en anderen zouden overtuigen hetzelfde te doen. Wie instemde, kreeg het bedrag op een Russische bankrekening gestort. Vanwege sancties tegen Rusland moest men ergens anders, bijvoorbeeld in de door Rusland aangestuurde regio Transnistrië, het geld (laten) opnemen. Naderhand kwamen velen erachter dat het om een lening ging en niet om een gift. Nu zijn ze bang dat ze een schuld moeten afbetalen of met de Moldavische autoriteiten in de problemen komen.
De Moldavische overheid heeft gemeld dat ze het netwerk, dat verantwoordelijk was voor de betaalde stemmen, heeft opgerold. Om de nationale veiligheid te waarborgen had de regering al in 2023 de populistische politieke partij van Shor verboden. Deze werd uitgezonderd van deelname aan de lokale verkiezingen. Tevens heeft de overheid aan Shor verbonden mediabedrijven en Telegram-kanalen verboden. Shor wordt zelfs door Westerse overheden gesanctioneerd. Desondanks hebben zijn strategieën om de stembusgang te manipuleren effect gehad.
Tijdens de presidentsverkiezingen was dit ook het geval. Shor werd ervan beschuldigd kiezers in de eerste ronde te hebben omgekocht om op Stoianoglo te stemmen. Ook zou Rusland bendes hebben betaald om 300.000 stemmen te proberen op te kopen. Van deze verkiezingsfraude heeft Sandu toen melding gemaakt. Zij verwees hierbij echter naar “buitenlandse strijdkrachten” en niet direct naar Rusland. Volgens Stanislav Secrieru, haar nationale veiligheidsadviseur, heeft het Kremlin geprobeerd de verkiezingsuitslag te manipuleren door kiezers in Transnistrië met speciale transporten naar de stembureaus te laten brengen. Dit is volgens de Moldavische wet verboden. Om de verkiezing te ontregelen, werden op een aantal van deze kieslokalen zelfs valse bommeldingen gedaan.
Tijdens de tweede verkiezingsronde twee weken later, was eveneens sprake van grootschalige inmenging. Politie en justitie startten een onderzoek naar een aantal voorzitters, secretarissen, griffiers en andere leden van verkiezingscommissies, vanwege beschuldigingen van corruptie. Van deze verkiezingsfunctionarissen zijn sommigen uit hun functie ontslagen. Ook zouden er opnieuw illegale transporten naar de stembureaus hebben plaatsgevonden. Hiervan heeft Secrieru een video op sociale media geplaatst. In Rusland wonende Moldaviërs zouden met duizenden in bussen en vliegtuigen naar Bakoe, Istanbul en Minsk zijn gebracht. Het doel was om daar in het voordeel van Stoianoglo te stemmen. In deze verkiezingsronde werd zelfs weer intimidatie gebruikt: dreigtelefoontjes, een cyberaanval op een website van de kiescommissie en wederom valse bommeldingen; dit keer bij stemlokalen in West-Europa.
Ondanks de massale Russische omkopingscampagne en de spanningen die deze beladen verkiezingen met zich meebrachten, zijn de verkiezingsresultaten positief: Moldavië kan verder bouwen aan een democratische rechtsstaat en een sterkere markteconomie ontwikkelen. Amaryllis Foundation is hoopvol en ziet de toekomst van Moldavië rooskleuriger tegemoet. Hoewel de Russische desinformatie een deel van de bevolking angstig heeft gemaakt, geloven wij dat het beleid dat Sandu’s regering de komende jaren kan gaan voeren de eenheid van en in Moldavië ten goede zal komen. Verdere maatregelen die getroffen zullen worden ter voorbereiding op het EU-lidmaatschap zullen het welzijn van alle Moldaviërs verbeteren, ook dat van degenen die tegen Sandu of de grondwetswijziging hebben gestemd. De pro-Europese koers van Moldavië zal ook onze hulp, steun en inzet aan haar bevolking vergemakkelijken.
De tijd is aangebroken om Europa en de rest van de wereld te laten zien waar het kleine Moldavië groot in kan zijn!